Choroby cywilizacyjne - dietozależne

Choroby cywilizacyjne nazywane są przewlekłymi chorobami niezakaźnymi. Większość z nich stanowią choroby uzależnione od sposobu żywienia. Najczęściej występującymi chorobami dietozależnymi są: choroby układu krążenia, choroby układu pokarmowego, osteoporoza, cukrzyca, otyłość oraz choroby nowotworowe. Główną przyczyną zgonów w Polsce są choroby sercowo- naczyniowe. Niepokojąca jest liczba chorych i zgonów nimi spowodowanych. To zjawisko określa się jako epidemię w krajach rozwiniętych, która prowadzi do niepełnosprawności, a nawet przedwczesnego zgonu. W ogromnej mierze odpowiada za nie nieprawidłowa dieta (za dużo tłuszczy zwierzęcych, soli).

Choroby nowotworowe są drugim, co do częstości powodem zgonów w Polsce. Nowotwór może się rozwijać przez lata i mieć związek z obciążeniem  genetycznym, niekorzystnymi czynnikami środowiska lub osobniczą odpornością. Pocieszające, że większość zachorowań jest zależna od prowadzonego stylu życia, w tym przede wszystkim diety (bogata w antyoksydanty zawarte w warzywach i owocach chroni przed nowotworami).

Cukrzyca typu 2 również skraca życie oraz prowadzi do pogorszenia  jego jakości. Przyczyną są zaburzenia metaboliczne, związane z wydzielaniem insuliny. Powoduje je zazwyczaj zbyt duże spożycie cukrów prostych. Na rozwój cukrzycy mogą wskazywać takie symptomy, jak: wzmożone pragnienie, wielomocz, utrata wagi oraz osłabienie. Niestety często objawy nie są od razu widoczne, co sprzyja późnej diagnozie.

Na powstawanie otyłości wpływ mają uwarunkowania genetyczne, hormonalne, ale też socjalne i emocjonalne. Najczęstszą przyczyną jest jednak długotrwałe przejadanie się, stres i mała aktywność fizyczna. W przypadku otyłości istotne jest duże zagrożenie chorobami: nowotworami hormonozależnymi, czy cukrzycą typu 2. Otyłość wpływa na zaburzenia zwiększające ryzyko rozwoju zmian miażdżycowych, a ostatecznie chorób układu krążenia, a także sprzyja powstawaniu nowotworów m.in: sutka, macicy, prostaty i trzustki, ale również okrężnicy i nerki.

Choroby układu pokarmowego są chorobami cywilizacyjnymi, najściślej związanymi ze sposobem odżywiania. Właściwie dobrana dieta, może nie tylko zapobiegać ich powstawaniu, ale też służyć jako leczenie. Są to przede wszystkim choroby żołądka i dwunastnicy, z czego najczęściej występują zaburzenia czynnościowe żołądka, ostry lub przewlekły nieżyt żołądka oraz choroba wrzodowa żołądka i dwunastnicy. Ostatnia wymieniona choroba jest schorzeniem typowym dla naszych czasów.  Przyczyną są nie tylko bakterie, żyjącą w organizmie człowieka- Helicobacter pylori, ale w ogromnej mierze życie pod wpływem przewlekłego stresu. Duży wpływ ma używanie alkoholu i palenie papierosów. Choroba wrzodowa żołądka i dwunastnicy objawia się zaburzeniami pracy żołądka, prowadzącymi do  nadkwasoty. Nadmiar soku żołądkowego powoduje utworzenie się ubytku w błonie śluzowej lub głębszych warstwach przewodu pokarmowego. Bardzo podobna przyczyna i objawy charakteryzują przewlekły nieżyt żołądka, do którego powstania przyczyniają się poza zakażeniem bakterią Helicobacter , używki oraz błędy dietetyczne, alergeny i nadużywane leki (dostępne bez recepty leki przeciwbólowe). Z kolei skutkiem tego schorzenia jest zanik błony śluzowej i niedokwaśność. Ostry nieżyt żołądka to skutek zatrucia pokarmowego lub podrażnienia śluzówki żołądka przez związki drażniące. Objawia się: nudnościami, wymiotami, biegunką, bólami nadbrzusza.  Ogólne trudności w trawieniu, objawiające się odbijaniem, zgagą, nudnościami, brakiem łaknienia i wzdęciami są związane z zaburzeniami czynnościowymi żołądka. Główną przyczyną ich występowania jest stres oraz ciężkostrawne i wzdymające pokarmy.

Warto wspomnieć o chorobach jelit, z pośród których, najczęściej spotykane to: przewlekłe zapalenie, ostry nieżyt jelit, choroba trzewna, zaburzenia czynnościowe jelita grubego, zaparcia nawykowe oraz nieswoiste zapalne choroby jelit. Na szczególną uwagę zasługuje choroba trzewna, zwana celiakią. Powoduje ona zanik kosmków jelitowych, do którego dochodzi pod wpływem nietolerancji glutenu- grupy białek występujących w zbożach europejskich:  życie, pszenicy, jęczmieniu i owsie. Do objawów należą tłuszczowe biegunki, wzdęcia i bóle brzucha. Skutkiem może być niedożywienie. Pozostałe objawy są nietypowe: chroniczne zmęczenie, anemia, stany depresyjne, a nawet zaburzenia płodności. Rozpoznanie następuje w wyniku testów immunologicznych, chociaż całkowite potwierdzenie diagnozy jest możliwe dopiero dzięki biopsji jelita cienkiego. Z kolei w  obrębie jelita grubego mogą powstawać zaburzenia czynnościowe, zwane inaczej zespołem jelita drażliwego. Silne bóle brzucha, występujące biegunki i zaparcia są przyczyną złej diety i silnego stresu. Zaparcia nawykowe są zazwyczaj spowodowane złym odżywianiem się (za mało błonnika pokarmowego), ale i wstrzymywaniem  stolca. Natomiast przewlekła biegunka i wzdęcia to objawy przewlekłego zapalenia jelit, które może współistnieć z innymi chorobami ogólnoustrojowymi, na przykład z cukrzycą, bądź nietolerancjami pokarmowymi, czy też alergiami. Zatrucia mogą być przyczyną ostrego nieżytu jelit, objawiającego się również biegunką, a w związku z nią osłabieniem, bólami brzucha, a nawet obecnością śluzu, czy  krwi w kale. Nieswoiste zapalne choroby jelit nie są dostatecznie poznane. Uznaje się je za choroby autoimmunologiczne. Należą do nich choroba Leśniowskiego- Crohna i wrzodziejące zapalenie jelita grubego. Występujące biegunki, bóle brzucha nie są charakterystycznymi objawami, dlatego często bywają niezdiagnozowane, powodując niedożywienie, niedokrwistość i utratę masy ciała. Dieta w ich przypadku stanowi element leczenia.                 

Osteoporoza powoduje większą podatność kości na złamania. Przyczyną tego zjawiska jest mała gęstość mineralna i upośledzona budowa tkanki kostnej. Choroba ta, przez wiele lat rozwoju, nie daje widocznych objawów. Zmniejszanie się masy kostnej, z czasem powoduje zmniejszenie wzrostu, deformację klatki piersiowej. W przypadku osteoporozy kluczowe są niedobór wapnia i witaminy D, nadmiar fosforu oraz nieodpowiednie spożycie białka (za dużo lub za mało). Sposób żywienia odgrywa istotną rolę nie tylko w profilaktyce, ale też w leczeniu osteoporozy, ponieważ może on pozytywnie oddziaływać na poprawę wytrzymałości  kości, a więc zmniejszyć ryzyko złamań.

Wszystkie wymienione schorzenia wymagają postępowania dietetycznego, dostosowanego do przyczyn powstawania i objawów klinicznych.

 

Autor: Angelika Motopulos

Źródło: Opracowanie własne na podstawie: Gertig H., Przysławski J. (red.), Bromatologia. Zarys nauki o żywności i żywieniu, Wyd. Lekarskie PZWL, Warszawa 2006

Zdjęcie: www.flickr.com